Taalbarrières op de werkvloer overbruggen met vertaaltechnologie

Werkgevers bieden steeds vaker een werkplek aan anderstaligen, zoals statushouders, Oekraïense vluchtelingen en arbeidsmigranten. Enerzijds om een maatschappelijke bijdrage te leveren, maar ook om zakelijke redenen zoals het invullen van personeelstekorten (Sociaal Economische Raad [SER], 2022). Dit leidt tot toenemende culturele diversiteit op de werkvloer, inclusief bijbehorende voordelen en uitdagingen.

De nieuwe Oekraïense, Syrische of Eritrese collega kan een waardevolle aanvulling zijn op het team. Culturele diversiteit wordt gezien als een bron van creativiteit en nieuwe kennis (SER, 2022). In de praktijk kunnen taalbarrières er echter voor zorgen dat dit onvoldoende tot zijn recht komt. Hierdoor blijft de arbeidsparticipatie van deze groepen lager dan gewenst, en vraagt begeleiding op de werkvloer meer tijd en aandacht (De Gruijter, Gehring, et al., 2024; Odé & Dagevos, 2017).

Kan inclusieve technologie[1] uitkomst bieden? De ontwikkeling van vertaaltechnologieën heeft een grote vlucht genomen in de afgelopen jaren, zeker met de komst van kunstmatige intelligentie. Vertaaltechnologie is in diverse soorten en maten verkrijgbaar. Op de foto’s bij dit artikel is een voorbeeld te zien van een vertaaltechnologie die in het oor gedragen wordt. Werkgevers zijn enthousiast over de mogelijkheden van deze technologie, maar hebben ook vragen over de toepassing en implementatie. In welke situaties komt de technologie het beste tot haar recht?

Hoe belangrijk communicatie op de werkvloer is, wordt duidelijk op het moment dat collega’s met verschillende taalachtergronden met elkaar in contact komen. Door taalbarrières komen veilig werken, sociaal contact en duurzame inzetbaarheid onder druk te staan. Beheersing van de Engelse of Nederlandse taal kan allereerst sterk bepalend zijn voor de inzetbaarheid van medewerkers (De Gruijter, Acherrat, et al., 2024). Statushouders en Oekraïense vluchtelingen komen vaker in banen terecht die onder hun niveau liggen (De Vries et al., 2021; Odé & Dagevos, 2017).

In hun thuisland hebben ze de nodige diploma’s gehaald en aan een succesvolle carrière gebouwd. In Nederland mogen ze geen machine bedienen, omdat ze vaktermen niet kennen en veiligheidsvoorschriften niet kunnen lezen. Het gevolg is een deuk in het zelfbeeld, talenten die onbenut blijven en passies die niet gevolgd worden. Een groot gemis voor zowel de medewerker als de organisatie.

Een werkgever in de verpakkingsindustrie vertelt: ‘Op dit moment hebben we een collega (…) Hij beheerst de taal minder goed en we merken wel dat dat een barrière is. De wens is om deze man verder op te leiden, maar dat wordt een uitdaging. (…) Als hij de taal niet voldoende beheerst, ja dan houdt het ergens op.’ Ook met collega’s samenwerken is een grote uitdaging als je jezelf niet goed verstaanbaar kunt maken.

Werkrelaties komen moeilijker tot stand bij taal- en cultuurverschillen (De Vries et al., 2021). De wederzijdse bereidheid om elkaar te leren kennen en samen te werken neemt af. Dit kan leiden tot sociale isolatie van anderstalige medewerkers, terwijl werk juist een bron van verbinding en contact hoort te zijn. Een werkgever in de transport en logistiek maakte dit mee: ‘De chauffeurs zeiden: “liever geen anderstalige collega, we vinden het niet veilig zo. Ik zit acht uur op de auto en ik moet ook lol kunnen hebben, normaal kunnen praten, over koetjes en kalfjes. En dat gaat niet.”’

Tot slot wordt de kans op onveilige situaties groter door taalbarrières. Bijvoorbeeld wanneer procedures en instructies niet goed worden begrepen en opgevolgd. Veiligheidsrisico’s zijn daarmee een derde veelgenoemde belemmerende factor (SER, 2019). Goede communicatie over veiligheid op de werkplek, ongevallen of beroepsziekten is essentieel om uitval te voorkomen. Een werkgever in de transport en logistiek: ‘Dus er is heel erg, heel veel risico in het proces op ongevallen en elkaar begrijpen is dan heel belangrijk. Ja, dus in het begin heb ik ook gemerkt dat de taal een probleem was.’

De werkgevers testten de technologie minimaal één maand in hun organisatie. Na afloop deelden ze hun ervaringen in een kort gesprek van vijftien tot dertig minuten. We vroegen hen om één of twee concrete situaties toe te lichten waarin de vertaaltechnologie de afgelopen maand was ingezet.
Hierbij werd aandacht besteed aan randvoorwaardelijke thema’s zoals gebruikscontext, gebruiksgemak, vertaalkwaliteit en benodigde vaardigheden en aan sociale thema’s zoals communicatie, sociale relaties en inzetbaarheid. Met de opbrengsten van de test kunnen we drie vragen beantwoorden: waar kan de technologie worden ingezet? Voor wie is de technologie geschikt? En hoe zet je de technologie effectief in?

Werkgevers experimenteerden met de vertaaltechnologie in uiteenlopende werksituaties:

• Sollicitatie-, voortgangs-, functionerings- of exitgesprekken
• Inwerken van medewerkers, uitleg over werkzaamheden, samenwerken
• Begeleiding van werkzoekenden, begeleiding van cliënten in de hulpverlening

De effectiviteit van de technologie is sterk afhankelijk van de gebruikscontext. De toepasbaarheid blijkt te verschillen naar werktype en -omgeving.
In een dynamische en hectische (productie)omgeving wordt vertrouwen op de technologie afgeraden. De vertaaltechnologie pikt ruis en omgevingsgeluiden op, en vaktaal wordt niet altijd herkend. Werkgevers in de productie en logistiek evalueren de technologie om deze redenen als ‘ongeschikt voor onze setting’. De potentie wordt gezien, maar liever niet naast een draaiende machine. ‘In ons proces is het gewoon heel lastig met het lawaai in de omgeving en de dynamiek, om er op die manier mee te werken’, zegt een werkgever in de transport en logistiek.

In een rustige omgeving, zoals een afgesloten kantoorruimte, werkt de technologie beter. Zeker bij een-op-een gesprekken, zoals voortgangs- of begeleidingsgesprekken. Werkgevers zijn nog wat huiverig om de technologie in te zetten tijdens gesprekken waar juridische of medische termen worden gebruikt. Enige oefening is nodig om zeker te zijn dat de technologie juist vertaalt. Bij twijfel kan meegelezen worden met het transcript op de smartphone.